Anayasa Mahkemesi’nin 17.06.2025 tarihli ve 2024/193 Esas ve 2025/136 Karar sayılı ilgili kararı 15.10.2025 tarihli ve 33048 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.
İtiraza Konu Olan Kanun Maddesi
Danıştay 13. Dairesi, 20/2/1930 tarihli ve 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun’un (“Kanun”) 1. Maddesinin Anayasa’ya aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz yoluna başvurmuştur.
Anılan Kanun maddesi özetle; Cumhurbaşkanı’na kambiyo işlemleri, nakit (nukut), kıymetli madenler ve kıymetli taşlar ile bunlardan mamul eşya ve benzeri kıymetlerin ihracı/ithali ile Türk parasının kıymetinin korunması konusunda düzenleyici ve sınırlandırıcı işlemler de dahil olmak üzere karar alma yetkisi tanımaktadır.
Kararın Konusu ve Uyuşmazlığın Arka Planı
Uyuşmazlık, Danıştay 13. Dairesi önünde görülmekte olan bir davadan kaynaklanmaktadır. Davada, bir aracı kuruluşun faaliyet izninin iptaline ilişkin idari işlem ve bu işlemin dayanağı olan 21/5/2007 tarihli ve 26528 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “Kıymetli Madenler Borsası Aracı Kuruluşlarının Faaliyet Esasları ile Kıymetli Madenler Aracı Kurumlarının Kuruluşu Hakkında Yönetmelik”in 21. maddesinin (1) numaralı fıkrası) iptali talep edilmiştir.
Davacı, faaliyet izninin iptal edilmesi gibi ağır bir yaptırımın dayanağının kanunda açık ve öngörülebilir şekilde düzenlenmediğini; idarenin bu tür yaptırımları tamamen ikincil (düzenleyici) işlemlerle belirlediğini; dolayısıyla hukuki güvenlik, belirlilik ve temel haklara müdahalenin kanunilik şartının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.
Bu çerçevede Danıştay, 1567 sayılı Kanun’un 1. maddesinin Anayasa’ya aykırı olduğu kanaatine vararak somut norm denetimi yoluyla Anayasa Mahkemesi’ne başvurmuştur.
Anayasa Mahkemesi’nin Değerlendirmesi
Anayasa Mahkemesi, çoğunlukla almış olduğu karar sonucunda;
- Kanun ile Cumhurbaşkanı’na verilen yetkilerin kapsamını,
- Cumhurbaşkanı’nın aldığı kararların Resmî Gazete’de yayımlandığının günün ertesi günü yürürlüğe girmesini ve
- Kararlara aykırılık halinde idari para cezası ve faaliyet izinlerinin iptali gibi ağır yaptırımların olmasını göz önüne alarak söz konusu yetkinin ekonomik aktörler üzerinde doğrudan bağlayıcı bir normatif çerçeve oluşturduğu kanaatine varmıştır.
Mahkeme, söz konusu düzenlemelerinin esas ilkeler ve sınırlar çizilmeksizin “Türk parasının kıymetinin korunması” gibi son derece genel bir amaç dışında somut bir ilke ve ölçüt koymadığını, bu durumun idareye fiilen sınırsız takdir alanı tanıdığını ve düzenlenen alanın mülkiyet hakkı, teşebbüs özgürlüğü ve sözleşme serbestisi gibi temel haklara ilişkin olduğunu ve bu durumun hukuki belirlilik ve öngörülebilirlik ilkeleriyle bağdaşmadığını gerekçe göstererek Kanun’un 1. Maddesini oy çokluğu ile iptal etmiştir.
Karşıoy gerekçesinde ise;
- Kanun’un çizdiği çerçeve içerisinde Cumhurbaşkanı’na verilen yetkinin amaca bağlı ve sınırlı olduğu,
- Kambiyo rejiminin teknik ve hızlı müdahale gerektiren bir alan olduğu, bu nedenle de kanun metni ile bu kadar detaylı düzenleme yapılamayacağı ve
- Cumhurbaşkanı kararlarının Resmî Gazete’de yayımlanmasının zorunlu tutulmasının öngörülebilirlik ve hukuki güvenlik sağladığı ileri sürülmüştür.
Kararın Sonucu
Oy çokluğu ile alınan karar sonucunda; Kanun’un 1. maddesi ve uygulanabilirliğinin ortadan kalkması sonucunda Kanun’un 2. ve ek 7. maddesi de iptal edilmiştir.
İptal kararının derhal yürürlüğe girmesinin kamu yararını zedeleyebileceği gerekçesiyle Mahkeme iptal kararlarının Resmî Gazete’de yayımlanmasını takip eden dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar vermiştir. Dolayısıyla; söz konusu hükümler 15 Temmuz 2026 tarihine karar yürürlükte kalmaya devam edecektir.
Kararın Muhtemel Etkileri ve Pratik Sonuçlar
Kanun uzun yıllardır Türkiye’nin kambiyo rejimine ilişkin çerçeve kanunu olarak işlev görmekteydi. Bu Kanun uyarınca yürütme organı;
- Döviz işlemlerine,
- Sermaye hareketlerine,
- Kıymetli maden ticaretine ve
- Ödeme araçlarının dolaşımına ilişkin bağlayıcı kararlar alabiliyordu.
Bu kararlar finansal kurumlar, aracı kuruluşlar, kuyum sektörü, kıymetli maden aracı kuruluşları, hatta ihracatçılar ve ithalatçılar üzerinde doğrudan etkiliydi.
Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararı, bu alanın artık tamamen yürütmenin takdirine bırakılmış bir alan olarak görülemeyeceğini ortaya koymaktadır. TBMM’nin temel ilkeleri, sınırları, yetkinin hangi şartlarda kullanılacağını ve hangi fiillerin hangi yaptırımı doğuracağını açıkça belirleyen yeni bir kanuni düzen çerçevesi oluşturması beklenmektedir. Mahkeme’nin iptal kararının yürürlüğünü dokuz ay ertelemesi de yasama organına bu yeni çerçeveyi kurması için alan açmaktadır.
15 Temmuz 2026 tarihine kadar, yasama organı tarafından yeni bir kanuni düzen oluşturulması halinde söz konusu düzen kambiyo rejiminin yeni çerçevesini çizecektir. Yeni bir kanuni düzenin oluşturulmaması halinde ise Kanun’un 1. maddesine dayalı olarak idare tarafından çıkarılan yönetmelik ve tebliğ ile bunlara dayalı olarak başta idari para cezası olmak üzere idare tarafından alınacak kararların hukuki geçerliliği tartışma konusudur.
Kanaatimizce; Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararının yürürlüğe girdiği tarihten sonra, idarenin Kanun’un iptal edilen hükümlerine dayalı olarak çıkartılan ikinci düzenlemeler çerçevesinde bir işlem yapmaması gerekmektedir, zira söz konusu işlemlerin yasal dayanağı ortadan kalkmış olacağından idare tarafından ikincil düzenlemelerin yürürlükten kaldırılması gerekmekte veya bu düzenlemelerin kendiliğinden yürürlükten kalktığı kabul edilmelidir. Dolayısıyla da iptal kararlarının yürürlüğe girdiği tarihten sonra yeni bir kanuni düzen oluşturulmamış ise yeni idari işlemlere karşı idare mahkemelerinde iptal davası açılabilecektir.
