Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 531. maddesi ile Türk hukukuna giren anonim şirketin feshi kurumu ile birlikte şirket yönetiminde etkisi olmayan azınlık pay sahiplerine tanınan fesih hakkı ile birlikte azınlık pay sahiplerinin korunması ve azınlık ve çoğunluk pay sahipleri arasındaki güç ve menfaat dengesinin korunması hedeflenmiştir.
Bu dava hakkı, hakları ihlal edilen azınlık pay sahiplerinin hukuki güvenliğinin sağlama işlevine sahiptir. Ancak, ihlale yol açan eyleminin fiilen gerçekleşmiş olması ve süreklilik arz etmesi gerekmektedir.
Hangi Pay Sahipleri Haklı Nedenle Fesih Davasını Açabilir?
TTK 531 maddesi uyarınca, anonim şirketin feshini halka kapalı şirketlerde sermayenin en az onda birini; halka açık şirketlerde ise yirmide birini temsil eden pay sahipleri talep edebilecektir. Diğer bir deyişle; bu oranlardan daha az paya sahip olan pay sahibi kanunen haklı nedenle fesih davasını açamayacaktır.
Bu oranların ana sözleşme ile düşürülüp düşürülemeyeceği ise doktrinde tartışmalıdır. Bir görüş, bu oranların düşürülebileceğini savunmaktayken diğer görüş ise kanunda açıkça düzenlenmemesi nedeniyle, bu oranın düşürülemeyeceğini savunmaktadır.
Maddede sayılı olan oranlara tek bir pay sahibinin sahip olması gerekmemekte olup birden çok pay sahibinin bir araya gelerek maddede sayılı oran şartını sağlaması mümkündür. Başka bir deyişle, birden çok pay sahibi birlikte hareket ederek dava açmak için gerekli olan oran şartını sağlayarak dava açma hakkını kullanabilir.
Doktrin ve İsviçre Federal Mahkemesi, davacı(lar)ın sadece dava açıldığı tarihte sermayenin en az %10 veya %20’sine sahip olmalarını değil, haklı sebebin ortaya çıktığı anda ve dava süresince de bu sermaye oranlarının korunması gerektiğini haklı olarak vurgulamaktadır. Dolayısıyla haklı sebebin ortaya çıktığı tarihte maddede düzenlenen pay sahipliği oranlarına haiz olmayan bir pay sahibi daha sonradan söz konusu pay sahipliğine haiz olsa dahi haklı nedenle fesih davası açamayacağı gibi dava açıldıktan sonra maddede düzenlenen pay sahipliği oranını da koruyamazsa dava şartını sağlamamış kabul edilecektir.
Hangi Hallerde Fesih Davası Açılabilir?
TTK madde 531’de anonim şirketin feshinin ancak haklı sebeplerin varlığı halinde talep edilebileceği düzenlenmiştir. Ancak, maddede haklı sebebin ne olduğu tanımlanmamış ve haklı sebep için örnek de verilmemiştir. Bu nedenle de haklı sebep teşkil edecek hallerin tespit edilmesi Yargıtay içtihatlarına ve doktrine bırakılmıştır. Hâkim somut olaydaki şartları değerlendirerek şirketin feshi için haklı nedenlerin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini tespit edecektir.
Doktrinde haklı sebeplere örnek olarak; şirketin çoğunluk pay sahibi tarafından kötü yönetilmesi sebebiyle mali sıkıntı içinde bulunması, şirket kasasının sistematik biçimde boşaltılması, mali açıdan hiçbir geçerli sebep bulunmamasına rağmen en az 3-4 yıl boyunca kâr payı dağıtılmaması, azınlık pay sahiplerinin haklarının sistematik bir şekilde ve sürekli olarak kısıtlanması gösterilmektedir.
Ortaklar arasındaki görüş ayrılıklarının, genel kurulda alınan karar olumsuz oy verme gibi hallerin haklı sebep olarak kabul edilmemesi gerekmektedir. Burada sebebin haklılığının tespitinde önemli olan husus anonim şirketin yapısına ters düşmemekle birlikte ortak için ortaklık ilişkisinin artık çekilmez hale gelmesidir.
Yargıtay bir kararında, şirketin faaliyet konularını gerçekleştirmeye yarar bir kısım taşınmazların elden çıkarılmasını, uzun süredir gayri faal durumda olmasını ve pay sahipleri arasındaki devam eden davaların şirketin aile şirketi olması nedeniyle haklı sebep olarak kabul etmiştir. Dolayısıyla, pay sahibi sayısının az olduğu şirketlerde veya aile şirketlerinde ortaklar arasında uzun süre devam eden uyuşmazlıkların ortaklık ilişkisini çekilmez hale getirmesi durumunda da pay sahipleri arasındaki uyuşmazlıkların da haklı neden olduğu kabul edilmelidir.
Ana sözleşme veya ortaklar sözleşmesinde haklı neden belirlenmesi halinde bu nedenin gerçekleşmesi ile birlikte nedenin haklı olup olmadığı incelenmeksizin şirketin feshine karar verilmesi gerektiği de savunulmaktadır.
TTK’nın yürürlüğe girdiği tarih olan 1 Temmuz 2012 öncesinde gerçekleşen haller TTK madde 531 anlamında haklı sebep teşkil etmeyecektir. Bununla birlikte, TTK yürürlüğe girmeden önce ortaya çıkan ancak TTK döneminde devam eden ve bir bütün teşkil eden hallerin TTK madde 531 anlamında haklı sebebin tespit edilmesinde dikkate alınacağı kabul edilmektedir.
Her ne kadar, TTK madde 531’de dava açma süresi düzenlenmemiş olmakla birlikte Medeni Kanun m.2 gereğince davanın haklı sebebin ortaya çıkmasından itibaren makul bir süre içerisinde açılması gerekmektedir. Bu nedenle, TTK’nın yürürlüğe girmeden önce ortaya çıkan ancak TTK döneminde devam eden ve bir bütün teşkil eden hallerin haklı sebep gösterildiği fesih davalarında hâkim tarafından haklı sebebin ortaya çıkmasından sonra makul süre içerisinde davanın açılıp açılmadığının da tespit edilmesi gerekmektedir, aksi takdirde hâkim tarafından davanın reddi kararı verilebilecektir.
Haklı Nedenle Fesih Davasında Şirketin Feshine Alternatif Çözümler Nelerdir?
TTK madde 531’in ikinci cümlesi uyarınca, hâkim haklı sebeplerin varlığı halinde fesih yerine davacı pay sahiplerinin paylarının karar tarihine en yakın tarihteki gerçek değerlerinin ödenip davacı pay sahiplerinin şirketten çıkarılmalarına veya duruma uygun düşen ve kabul edilebilir diğer bir çözüme karar verebilecektir.
Böylelikle, hâkim haklı sebeplerin varlığı halinde takdirine uygun olarak fesih yerine duruma uygun düşen ve kabul edilebilir başka bir çözüme karar verebilecektir, hâkimin feshe karar verme zorunluğu söz konusu değildir. Her ne kadar hükmün lafzından hâkimin alternatif çözüme karar vermesinde takdir yetkisi varmış gibi anlaşılsa da doktrinde hâkimin eğer duruma uygun düşen ve kabul edilebilir diğer bir çözümü mevcutsa buna karar vermek zorunda olduğu da ileri sürülmektedir. Şirketin feshine diğer alternatif çözümlerin duruma uygun düşmemesi halinde, yani son çare (ultima ratio) olarak karar verilmesi gerekmektedir.
Hâkimin buradaki takdir yetkisi iki şekilde anlaşılmalıdır. Birincisi; hâkimin taleple bağlı olmayarak dilekçede alternatif çözüm talep edilmese bile alternatif çözüme karar vermesidir. İkincisi ise; hâkimin alternatif çözümün ne olacağının belirlenmesindeki takdir yetkisidir. Hükümde yer alan pay değerinin ödenerek davacı pay sahibinin ortaklıktan çıkarılması örnek niteliğinde düzenlenmiş olup hâkim somut duruma uygun ve kabul edilebilir diğer bir çözüme karar verebilecektir.
Hükümde düzenlenen örnek çözümün yanı sıra alternatif çözümlere doktrinde; kâr payı dağıtılmasına karar verilmesi, yönetim kurulu veya genel kurulu kararının geçersizliğine karar verilmesi, şirketin bölünmesine karar verilmesi gösterilmektedir.
Özet
Anonim şirketin haklı nedenle feshi halka kapalı şirketlerde sermayenin en az onda birini; halka açık şirketlerde ise yirmide birini temsil eden pay sahiplerine tanınmış bir hak olup bu oranların ana sözleşme ile artırılması mümkün değilken azaltılması ise mümkündür (örneğin; halka kapalı şirketlerde sermayenin en az yirmide birine sahip olan pay sahiplerine bu hakkın tanınması).
Fesih davasının açılabilmesi için öncelikle haklı bir nedenin varlığı gerekmektedir. Söz konusu haklı neden TTK’da düzenlenmemiş olmakla birlikte doktrin ve Yargıtay içtihatlarıyla şekillenmektedir. Şirketin çoğunluk pay sahibi tarafından kötü yönetilmesi sebebiyle mali sıkıntı içinde bulunması, şirket kasasının sistematik biçimde boşaltılması haklı sebeplere örnek gösterilebilir. Ek olarak söz konusu haklı sebebin tek bir defaya mahsus olması haklı nedenle fesih davası açmak için yeterli olmayıp haklı nedene yol açan olgunun süreklilik arz ederek ortaklık ilişkisini çekilmez hale getirmesi gerekmektedir.
Haklı nedenle fesih davasının sonucunda hâkim haklı nedenin varlığına hükmettiğinde şirketin feshi yerine duruma uygun düşen ve kabul edilebilir başka bir çözüme karar verebilecektir. Buradaki alternatif çözümün tespitinde hâkim davacının talebiyle bağlı olmayıp talep edilen alternatif çözüm yerine başka bir alternatif çözüme hükmedebilecektir.
