Genel Olarak
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 437’inci maddesinde düzenlenmiş olan bilgi alma ve inceleme hakkı ile 438’inci maddesinde düzenlenmiş olan özel denetim isteme hakkı birbiriyle sıkı ilişki içerisinde olup özellikle şirketin yönetiminde olmayan pay sahiplerinin şirketin faaliyetlerine ve mali durumuna ilişkin bilgi almasını sağlayan önemli bir pay sahipliği hakkı olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bilgi alma ve inceleme hakkı; özel denetim isteme hakkının ön şartı olarak düzenlenmiş olup bilgi alma ve inceleme hakkı kullanılmaksızın doğrudan özel denetim isteme hakkı kullanılamayacaktır.
Söz konusu iki hakkın kullanım ve şartlarını ve başvuru usulüne dair detaylı bilgiyi işbu yazıda bulabilirsiniz.
Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı
TTK madde 437’de düzenlenen bilgi alma ve inceleme hakkının iki görünümü bulunmaktadır. Bunlar;
- finansal tabloların, konsolide finansal tabloların, yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporunun, denetleme raporlarının ve yönetim kurulunun kâr dağıtım önerisinin genel kurul toplantısından en az on beş gün önce şirketin merkez ve şubelerinde, pay sahiplerinin incelemesine hazır bulundurulması, bunlardan finansal tablolar ve konsolide tabloların bir yıl süre ile merkezde ve şubelerde pay sahiplerinin bilgi edinmelerine açık tutulması ve her pay sahibi, gideri şirkete ait olmak üzere gelir tablosuyla bilançonun bir suretini isteyebilmesi;
- Pay sahibinin genel kurulda, yönetim kurulundan, şirketin işleri; denetçilerden denetimin yapılma şekli ve sonuçları hakkında bilgi isteyebilmesi.
Hakkın ilk görünümü genel kurul dışında kullanılabilen bir hak olarak karşımıza çıkmaktayken ikinci görünümü ise genel kurulda kullanılabilen bir hak olarak karşımıza çıkmaktadır. Diğer bir deyişle; genel kurul toplantısı öncesinde hazır edilen belgeler dışında yönetim kurulundan sadece genel kurul toplantısı sırasında bilgi istenebilecektir.
Yönetim kurulu tarafından verilecek bilgiler, hesap verme ve dürüstlük ilkeleri bakımından özenli ve gerçeğe uygun olmalı ve şirketin bağlı şirketlerini de kapsamalıdır.
Bilgi verilmesi, sadece, istenilen bilgi verildiği takdirde şirket sırlarının açıklanacağı veya korunması gereken diğer şirket menfaatlerinin tehlikeye girebileceği gerekçesi ile reddedilebilir, ancak pay sahiplerinden herhangi birine bu sıfatı dolayısıyla genel kurul dışında bir konuda bilgi verilmişse, diğer bir pay sahibinin istemde bulunması üzerine, aynı bilgi, gündemle ilgili olmasa da aynı kapsam ve ayrıntıda verilir. Bu hâlde yönetim kurulu şirket sırrının ve şirket menfaati gerekçesine dayanamaz.
Şirketin ticari defterleriyle yazışmalarının, pay sahibinin sorusunu ilgilendiren kısımlarının incelenebilmesi için, genel kurulun açık izni veya yönetim kurulunun bu hususta kararı gerekir. İzin alındığı takdirde inceleme bir uzman aracılığıyla da yapılabilir. Genel kurulun izni toplantıda hazır bulunan pay sahiplerinin çoğunluk ile alacağı karar ile verilecektir.
Bilgi alma veya inceleme istemleri cevapsız bırakılan, haksız olarak reddedilen, ertelenen ve TTK madde 437 anlamında bilgi alamayan pay sahibi, reddi izleyen on gün içinde, diğer hâllerde de makul bir süre sonra şirketin merkezinin bulunduğu asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. Mahkeme, bilginin genel kurul dışında verilmesi talimatında bulunabilir ve bunun şeklini de kararında açıklayabilir. Verilecek mahkeme kararı ise kesindir.
Özel Denetim İsteme Hakkı
Her pay sahibi, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olduğu takdirde ve bilgi alma veya inceleme hakkı daha önce kullanılmışsa, belirli olayların özel bir denetimle açıklığa kavuşturulmasını, gündemde yer almasa bile genel kuruldan isteyebilir. Dolayısıyla; özel denetim isteme hakkı karşımıza genel kurul toplantısı sırasında kullanılabilen bir hak olarak karşımıza çıkmaktadır ve kullanılabilmesi için toplantı gündeminde yer almasına ihtiyaç bulunmamaktadır.
Genel kurulun istemin reddine veya onayına dair kararı toplantıda hazır bulunanların çoğunlukla alacağı kararla belirlenecektir. Genel kurul istemi onaylarsa, şirket veya her bir pay sahibi otuz gün içinde, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden bir özel denetçi atanmasını isteyebilir. Böyle bir halde genel kuruldan özel denetim talebinde bulunmasa dahi her bir pay sahibi mahkemeye başvurabilecektir. Özel denetçi atanmasına dair giderler şirkete ait olacaktır.
Mahkemeden Özel Denetçi Atanmasını İsteme Hakkı
Genel kurulun özel denetim talebin reddetmesi üzerine sermayenin en az onda birini, halka açık anonim şirketlerde yirmide birini oluşturan pay sahipleri veya paylarının itibarî değeri toplamı en az 1.000.000,00 Türk Lirası olan pay sahipleri üç ay içinde şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atamasını isteyebilir.
Azınlık pay sahiplerinin mahkemeden özel denetçi atanması talebinde bulunmadan önce öncelikle bilgi alma ve inceleme hakkının kullanılmış olması ve genel kurul toplantısı sırasında özel denetim talebinde bulunması gerekmektedir.
Mahkemenin özel denetçi talebini kabul edebilmesi için kanunun veya esas sözleşmenin ihlal edilerek, şirketin veya pay sahiplerinin zarara uğratıldığının, ikna edici bir şekilde ortaya konulması gerekmektedir.
Mahkeme talebi yerinde görürse talep çerçevesinde inceleme konusunu belirleyerek bir veya birden fazla bağımsız uzmanı görevlendirebilecektir. Mahkemenin vereceği karar kesindir.
Özel denetçi sır saklama yükümlülüğüne tabi olarak ve şirket işlerini gereksiz yere aksatmadan makul bir süre içerisinde raporunu hazırlayacaktır. Yönetim kurulu, inceleme kapsamında şirketin defterlerinin, yazışmaları dâhil yazılarının, kasa, kıymetli evrak ve mallar başta olmak üzere, varlıklarının incelenmesine izin vermekle yükümlüdür. Kurucular, organlar, vekiller, çalışanlar, kayyımlar ve tasfiye memurları önemli olgular konusunda özel denetçiye bilgi vermekle yükümlüdür. Bilgi ve belge paylaşımı konusunda ortaya çıkacak uyuşmazlıklarda mahkeme kesin olacak şekilde karar verir.
Özel denetçi, hazırlayacağı raporu şirket sırlarını koruyarak mahkemeye sunar. Mahkeme raporu şirkete tebliğ eder ve başvurucu pay sahiplerine açıklanmasının şirketin menfaatini zarara uğratma ihtimalini değerlendirerek raporun başvurucu pay sahiplerine sunulmasına ilişkin istem hakkında karar verir. Mahkeme ayrıca, şirket ve başvurucu pay sahiplerine rapor hakkında değerlendirmelerini bildirmek ve ek soru sormak imkânı tanır.
Yönetim kurulu, raporu ve buna ilişkin değerlendirmeleri ilk genel kurula sunacaktır. Her pay sahibi, genel kurul toplantısını izleyen bir yıllık süre içinde şirketten raporun ve yönetim kurulunun görüşünün bir suretinin verilmesini isteyebilir.
Mahkeme, özel denetçi atanması talebini kabul etmişse şirketçe ödenmesi gereken avansı ve giderleri belirtir. Özel hâl ve şartların haklı göstermesi hâlinde giderler kısmen veya tamamen istem sahiplerine yükletilebilir.
